Τέχνη και εφετζίδικα κόλπα

Μέσα στον σάλο και την ταραχή που ξεσήκωσε η υπόθεση Φαμπρ στη χώρα μας, πολλοί διατύπωσαν με σεμνότητα τις θέσεις τους ξεκινώντας με τη φράση: «Δεν είμαι ειδικός περί τα καλλιτεχνικά, αλλά νομίζω ότι...» και λοιπά.

Αλλά ποιος είναι ειδικός περί τα καλλιτεχνικά, αν όχι το κοινό, ο αποδέκτης δηλαδή του καλλιτεχνικού έργου;

Επιστήμη και τέχνη: οι δύο αδελφές

Μπορούμε να φανταστούμε μια κοινωνία, στην οποία οι άνθρωποι θα αδιαφορούσαν τελείως για τις επιστήμες και θα είχαν λατρεία για τις τέχνες;

Θα ήταν ασφαλώς μια πολύ παράξενη κοινωνία. Η γνώση θα ήταν κάτι τελείως αδιάφορο, κανείς δεν θα νοιαζόταν να μάθει πώς λειτουργεί ο κόσμος και όλοι θα είχαν μεγάλο ενδιαφέρον για όλες τις μορφές της τέχνης. Στα σχολεία τα παιδιά θα πήγαιναν για να μάθουν να τραγουδούν, να χορεύουν, να γράφουν ποιήματα και ιστοριούλες, να ζωγραφίζουν, να παίζουν θέατρο. Η κοινωνία αυτή θα αποτελούνταν από καλλιτέχνες και φιλότεχνους που μοναδική χαρά και έγνοια τους θα ήταν να επικοινωνήσουν με την τέχνη και να έχουν αισθητική απόλαυση μέσω της καλλιτεχνικής δημιουργίας.

Καλλιτέχνες σε εποχή παρακμής

                                        Προσωπογραφία από το Φαγιούμ, 1-3 αι. μΧ

Μπορεί σε μια εποχή παρακμής, όταν η καλλιτεχνική δημιουργία έχει ξεπέσει και τίποτα σημαντικό δεν παράγεται, μπορεί άραγε κάποιος  καλλιτέχνης προικισμένος με μεγάλο ταλέντο να δημιουργήσει σπουδαίο έργο που θα περάσει στις επόμενες γενιές; Η προσωπική μου άποψη είναι ότι όχι, δεν θα μπορέσει να το κάνει.

Είμαστε απολύτως προσδιορισμένοι από την εποχή που ζούμε, δεν μπορούμε να την υπερβούμε. Λένε πως ο μεγάλος καλλιτέχνης δημιουργεί  για την επόμενη γενιά και όχι για τη σύγχρονή του, αλλά μια εποχή παρακμής μετρά πολλές γενιές, επομένως όσο μεγάλος κι αν είναι ένας καλλιτέχνης, δεν μπορεί να υπερπηδήσει μια σειρά γενιές, δεν μπορεί να βρεθεί διακόσια χρόνια μπροστά.

Τα πολλαπλά και ασαφή μηνύματα της σύγχρονης Τέχνης

Μια άποψη που προέκυψε στον καιρό μας σχετικά με την καλλιτεχνική δημιουργία υποστηρίζει ότι ο αποδέκτης του καλλιτεχνικού έργου δεν είναι υποχρεωμένος να ξετρυπώσει το μήνυμα που κρύβεται μέσα στο έργο. Είναι αρκετό να το χαρεί  με το δικό του προσωπικό τρόπο και να βγάλει όποιο μήνυμα θέλει, αν τέλος πάντων επιμένει να ψάχνει για μηνύματα.

Αυτή η άποψη ήταν αναπόφευκτο να προκύψει από τη στιγμή που η καλλιτεχνική δημιουργία έπαψε να είναι σαφής. Παλαιότερα δεν υφίστατο τέτοιο θέμα, εφόσον το καλλιτεχνικό έργο ήταν σαφές και δημιουργός και αποδέκτης εύκολα μπορούσαν να επικοινωνήσουν και να καταλάβει ο ένας τον άλλον.

Πότε ένα καλλιτεχνικό έργο είναι σημαντικό;

Ένα καλλιτεχνικό έργο είναι σημαντικό:

α) Όταν το ευρύ κοινό το θεωρήσει σημαντικό.

β) Όταν ένα μικρό κοινό ειδημόνων το κρίνει σημαντικό.

γ) Όταν εξακολουθεί να θεωρείται σημαντικό μετά από αρκετά χρόνια.

δ) Όταν παραμένει σημαντικό μέσα στους αιώνες.

Καταλαβαίνουμε βέβαια ότι η τελευταία περίπτωση είναι η πιο σίγουρη. Αν ένα καλλιτεχνικό έργο εξακολουθεί να συγκινεί τον άνθρωπο μετά από πέντε, δέκα, είκοσι αιώνες, τότε έχουμε να κάνουμε πράγματι με κάτι σπουδαίο. Στις άλλες περιπτώσεις το πράγμα παίζεται.

"Καλλιτέχνης είμαι, ό,τι θέλω κάνω". Είναι έτσι;

Από τα σπουδαιότερα αγαθά που μας εξασφαλίζει το δημοκρατικό πολίτευμα είναι η ελευθερία της έκφρασης, της αντίρρησης και της διαφωνίας και μέσα σ’ αυτά εντάσσεται και η δυνατότητα της ανεμπόδιστης καλλιτεχνικής δημιουργίας.

Ειδικά για την τέχνη, ξέρουμε πως αν αυτή υποστεί περιορισμούς οποιασδήποτε μορφής, ασφυκτιά και μαραίνεται. Δεν έχουμε παρά να δούμε τι λογής (επίσημη) τέχνη παρήχθη στα ολοκληρωτικά καθεστώτα για να καταλάβουμε αμέσως πόσο θανατηφόρα είναι η λογοκρισία για την καλλιτεχνική παραγωγή.

Η τέχνη υπηρετεί αξίες, κυρίως αυτή της ομορφιάς αλλά και πολλές άλλες. Κάθε κοινωνία έχει τις αξίες της και, όταν οι καλλιτέχνες τις αναδεικνύουν στα έργα τους με επιτυχία, αυτό προκαλεί ευφορία και βαθιά ικανοποίηση στο κοινό.

Παραδείγματος χάριν η σημερινή κοινωνία έχει ιδιαίτερες ευαισθησίες απέναντι σε κάποια προβλήματα, κοινωνικά και υπαρξιακά, όπως ο ρατσισμός, η φτώχεια, η κακοποίηση, η εγκληματικότητα, η μοναξιά, η έλλειψη αγάπης ή επικοινωνίας. Όταν η τέχνη καταπιαστεί με τέτοια θέματα και δώσει έργο ποιότητας,  το κοινό στην πλειονότητά του θα αντιδράσει  θετικά και σ’ αυτή την περίπτωση έχουμε αγαστή σύμπνοια κοινού και καλλιτέχνη.

Οι ομοιότητες στην τέχνη του Τρίτου Ράιχ και της Σοβιετικής Ένωσης

Θα υπέθετε κανείς ότι εφόσον ο ναζισμός και ο κομμουνισμός ήταν δυο εκ διαμέτρου αντίθετες ιδεολογίες και μάλιστα εχθρικές η μία προς την άλλη, η τέχνη που τις εξέφρασε θα πρέπει να ήταν τελείως διαφορετική, με άλλα πρότυπα, άλλες αρχές και κανόνες, άλλη τεχνοτροπία και άλλη φιλοσοφία.

Αλλά, όπως παρατηρούμε, η τέχνη που άνθισε στα δύο αυτά διαφορετικά ολοκληρωτικά καθεστώτα είναι παρόμοια και αυτό οφείλεται στο απλό γεγονός ότι εκπορεύτηκε με τη μορφή προπαγάνδας από τους διορισμένους γι αυτό το σκοπό υπαλλήλους του Κράτους και είχε στόχο τις λαϊκές μάζες, οι οποίες έπρεπε να χειραγωγηθούν προς μια συγκεκριμένη κατεύθυνση. Η κατεύθυνση αυτή είναι η ίδια και στις δύο περιπτώσεις: το μεγαλείο του Λαού, είτε αυτός είναι ένας καθαρόαιμος λαός αρίων  με ανώτερα φυσικά χαρίσματα είτε ένας λαός εργατών και αγροτών που δοξάζει την ισότητα και την κοινοκτημοσύνη.

Ο διακεκριμένος λαός έχει απέναντί του τον εχθρό και τον μάχεται με όλους τους τρόπους. Ο εχθρός, μολονότι είναι άλλος για τους εθνικοσοσιαλιστές και άλλος για τους κομμουνιστές, έχει ένα πολύ χτυπητό κοινό γνώρισμα: είναι εκφυλισμένος, παρακμιακός και σάπιος και η τέχνη του είναι η καλύτερη απόδειξη.

Ανδρικά και γυναικεία λάικ στο face book

              Noel Murphy: "Members of the Northern Ireland Assembly".

Δεν ξέρω, αν έχει γίνει κάποια έρευνα στο face book σχετικά με τα λάικ που βάζουμε στις διάφορες αναρτήσεις. Θα είχε ενδιαφέρον να βλέπαμε ποια θέματα προτιμούν οι χρήστες ανάλογα με την ηλικία, το φύλο, το κοινωνικό και μορφωτικό επίπεδο, το επάγγελμα, την καταγωγή και την ιδεολογία τους.

Προσωπικά έχω παρατηρήσει ότι υπάρχουν θέματα που τραβούν περισσότερο την προσοχή των γυναικών και άλλα που τραβούν περισσότερο την προσοχή των ανδρών. Οι αναρτήσεις παραδείγματος χάριν που αφορούν στην οικονομία είναι σχεδόν terra incognita για τις γυναίκες.  Οι αναρτήσεις πολιτικού περιεχομένου, αν είναι πολύ εμβριθείς, δεν αρέσουν στις γυναίκες. Aν είναι απλοποιημένες, αρέσουν εξίσου σε άνδρες και γυναίκες.  Γενικά πάντως η πολιτική δεν είναι πολύ αγαπητό θέμα για τις γυναίκες, με εξαίρεση εκείνες που είναι αφοσιωμένες σε κάποια ιδεολογία. Αυτές είναι λαλίστατες και οι αναρτήσεις τους έχουν κατά κανόνα πολιτικό περιεχόμενο. Αντιθέτως οι αναρτήσεις που έχουν σχέση με την τέχνη  δεν συγκινούν πολλούς άνδρες. Ποίηση, πεζογραφία, μουσική, ζωγραφική είναι το αγαπημένο θέμα των γυναικών κυρίως.