Μισείτε αλλήλους

Αυτό το βιντεάκι ομολογώ πως το παρακολούθησα με δυσκολία και με πολλή αποστροφή.

Έχει όλα τα στοιχεία για να αισθανθεί κανείς  απέχθεια:

Δυο θανατηφόρα και επικίνδυνα πλάσματα, για τα οποία δεν είναι καθόλου εύκολο να νιώσεις συμπάθεια.

Τη μοχθηρή ανθρώπινη παρέμβαση που τα έκλεισε σκόπιμα σε ένα κουτί για να παρακολουθήσει τη σύγκρουσή τους.

Μάχη έως θανάτου, από αυτές που κατά εκατομμύρια επαναλαμβάνονται καθημερινά στην άγρια φύση, μολονότι εμείς δεν τις παίρνουμε καν είδηση.

Οι προκαθορισμένοι δρόμοι της Φύσης

Μια μαργαρίτα δεν μπορεί να γίνει τίποτε περισσότερο από μια μαργαρίτα. Ένας ελέφαντας δεν μπορεί να γίνει τίποτε περισσότερο από έναν ελέφαντα. Και ένας άνθρωπος δεν μπορεί να γίνει τίποτε περισσότερο από έναν άνθρωπο.

Η αίσθηση της ελευθερίας που έχει ο άνθρωπος, ότι δηλαδή μπορεί να σκεφτεί, να επιλέξει και να κάνει αμέτρητα πράγματα, είναι απλώς μια ψευδαίσθηση. Στην πραγματικότητα μπορεί να σκεφτεί, να επιλέξει και να κάνει πάρα πολλά πράγματα, όχι όμως αμέτρητα. Θα σκεφτεί, θα επιλέξει και θα κάνει πολλά πράγματα μέσα στα πλαίσια των δυνατοτήτων που του έχει δώσει η φύση.

Φύση ωραία, σοφή και μοχθηρή

Δεν τρέφω κανένα ιερό θαυμασμό για τη Φύση και το μεγαλείο της, σε αντίθεση με τον περισσότερο κόσμο που τη λατρεύει. Αν είχα σπουδάσει φυσική, βιολογία, αστρονομία ή κάποια παρεμφερή επιστήμη, θα είχα μια πιο συγκροτημένη εικόνα γι’ αυτήν. Τώρα έχω την εικόνα που έχουμε οι περισσότεροι, δεν έχω όμως και τον ανάλογο σεβασμό των περισσότερων.

Κατά πρώτον η Φύση δεν νομίζω ότι είναι καμιά θεότητα που πρέπει να την προσκυνώ και να την προσβλέπω με δέος. Αν είναι δημιούργημα κάποιας θεότητας ή κάποιας οντότητας σοφότερης του ανθρώπου, τότε το δέος μου μπορεί να απευθυνθεί στο δημιουργό, όχι όμως και ο σεβασμός μου.

Βία και υποτέλεια εν υπνώσει: το πείραμα του Στάνφορντ

 Επικρατούσε παλιότερα η άποψη (και ακόμα σήμερα πολλοί την ασπάζονται) ότι ο άνθρωπος γεννιέται καλός, αλλά ότι στη συνέχεια χαλάει, επειδή μεγαλώνει σε ένα κόσμο άδικο και κακό. Αφελέστατη άποψη βέβαια, διότι δεν εξηγείται πώς, αφού κατά βάση είναι καλός, δημιούργησε αυτόν τον άδικο και κακό κόσμο.

Η αντίθετη άποψη που υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος γεννιέται κακός (ας πούμε αμαρτωλός) είναι η επίσημη θέση της Εκκλησίας και, μολονότι δεν τα έχω καλά με τις Εκκλησίες, νομίζω ότι αυτή η άποψη είναι πιο κοντά στην πραγματικότητα.

Βέβαια, δεν γεννιέται κανείς αμαρτωλός ή κακός, γεννιέται ενστικτώδης, που σημαίνει ότι, αν δεν πάρει την κατάλληλη αγωγή, θα αφεθεί στα φυσικά του ένστικτα και θα γίνει κάτι σαν ζώο. Το ζώο δεν είναι κακό ούτε αμαρτωλό, βρίσκεται εκτός της ανθρώπινης ηθικής και ακολουθεί τα ένστικτά του για να επιβιώσει και να αναπαραχθεί με επιτυχία. Το ίδιο έκαναν και οι άγριοι μακρινοί μας πρόγονοι. Επομένως, όταν αλληλοσκοτώνονταν για τον έλεγχο μιας περιοχής ή για ένα ψόφιο βουβάλι, δεν ήταν αμαρτωλοί, δεν ήταν κακοί, ήταν ενστικτωδώς σκληροί.

"Ποίος είμαι, πού υπάγω..."

Στο ερώτημα «ποιος είναι ο σκοπός της ζωής;» που απασχολεί τον άνθρωπο εδώ και χιλιάδες χρόνια, απάντηση οριστική και ξεκάθαρη δεν έχει δοθεί. Όποιος είναι συνετός, αποφεύγει να απαντήσει. Όποιος είναι θρησκευόμενος, έχει έτοιμη την απάντηση. Οι φιλόσοφοι αγωνίζονται να δώσουν μια καθολική απάντηση, αλλά δεν βρίσκουν, έτσι αφήνουν ανοιχτό το ερώτημα. Οι καθημερινοί άνθρωποι δίνουν ποικίλες απαντήσεις που καλύπτουν μια πλευρά της δραστηριότητας των ζωντανών, όχι όμως ολόκληρη τη ζωή τους.

Ας κάνουμε μια προσπάθεια να περιορίσουμε το εύρος της ερώτησης.

Ποιος είναι σκοπός της ζωής των φυτών; Για ποιο λόγο ζει και πολλαπλασιάζεται η φτέρη; Το ραδίκι; Το γαϊδουράγκαθο; Μια εύκολη απάντηση είναι ότι αυτά υπάρχουν για να έχουν τροφή τα φυτοφάγα ζώα. Μόνο που τα ζώα εμφανίστηκαν πολύ αργότερα στον πλανήτη και τα φυτά επί εκατομμύρια χρόνια ζούσαν και πέθαιναν, χωρίς να τα φάει κανείς. Θα έλεγε κανείς λοιπόν, αν δεχόταν ως σωστή αυτή την απάντηση, ότι δισεκατομμύρια φυτών εμφανίστηκαν και χάθηκαν από αυτό τον κόσμο, χωρίς να πραγματώσουν το σκοπό για τον οποίο έζησαν. Απλά φύτρωσαν κάπου στο χώμα και, όταν ολοκλήρωσαν τον κύκλο της ζωής τους, ξαναγύρισαν στο χώμα.  (Χμ, κάτι μου θυμίζει αυτό, αλλά δεν θα το σχολιάσω).

"Αγάπα την υπόστασή σου και φρόντιζέ την"

Κάθε πλάσμα που γεννιέται στον κόσμο μας μαζί με την άλλη προίκα που παίρνει από τη φύση παίρνει και μια χρήσιμη ψευδαίσθηση: ότι αυτό είναι το κέντρο του κόσμου.

Ψευδαίσθηση μεν, διότι είναι φανερό ότι κανένα πλάσμα δεν είναι το κέντρο του κόσμου, χρήσιμη δε, διότι με αυτή την ιδέα προστατεύει και υπερασπίζεται αυτό που του δόθηκε, δηλαδή την υπόστασή του.

Καθώς η φύση είναι πολύ πρακτική και ρεαλιστική, φρόντισε να εφοδιάσει τα πλάσματά της με αυτή την αγάπη προς τον εαυτό τους, ώστε να μην ασχολείται  μαζί τους κάθε ώρα και στιγμή και να τα σώζει από τους κινδύνους. «Αγάπα την υπόστασή σου και φρόντιζέ την», είναι σαν να τους λέει.

Και τα πλάσματα της φύσης υπάκουα – τι άλλο θα μπορούσαν να κάνουν; - αγαπούν την υπόστασή τους, τη φροντίζουν, την προστατεύουν, τη συντηρούν. Γι αυτά η υπόστασή τους είναι πράγματι το κέντρο του κόσμου. Έτσι, με αυτή την απλή φυσική εντολή το κάθε πλάσμα είναι υπεύθυνο για τον εαυτό του και η ζωή παρά τους πολλούς κινδύνους που την απειλούν κατορθώνει να διατηρείται και να διαιωνίζεται.

Ανθρώπινη ομορφιά

Αν ζούσαμε σε ένα κόσμο όπου όλοι οι άνθρωποι θα ήταν άσχημοι, δεν θα το ξέραμε, γιατί θα αγνοούσαμε το αντίθετο της ασχήμιας. Αν ζούσαμε σε ένα κόσμο όπου όλοι οι άνθρωποι θα ήταν όμορφοι, πάλι δεν θα το ξέραμε, γιατί θα αγνοούσαμε το αντίθετο της ομορφιάς. Δυστυχώς ζούμε σε ένα κόσμο που αποτελείται από όμορφους και άσχημους ανθρώπους κι έτσι έχουμε μέτρο σύγκρισης και μέτρο ανισότητας.

Έρως ανίκατε...

Στη γλώσσα μας η διάκριση είναι σαφής: άλλος ο έρωτας , άλλη η αγάπη.

Στην καθημερινότητά μας ωστόσο συγχέουμε τις δύο έννοιες και λέμε  «σ’ αγαπώ» σ’ αυτόν, με τον οποίο είμαστε ερωτευμένοι, «σ’ αγαπώ» λέμε και στο παιδί μας, το ίδιο και στον καλό μας φίλο, το ίδιο λέμε και στο σκυλάκι μας, την ώρα που παίζουμε μαζί του.

Το να λέμε «σ’ αγαπώ» σ’ αυτόν που ο έρωτάς του μας κάνει να χάνουμε τον κόσμο, είναι γλωσσικό ατύχημα κατά τη γνώμη μου. Δεν ξέρω πώς κατέληξε αυτό το ρήμα να εκτοπίσει το αρχαίο ρήμα «εράω/ ερώ» που σήμαινε επιθυμώ, ποθώ κάτι με μανία, ενώ το «αγαπάω/αγαπώ» σήμαινε είμαι ευχαριστημένος με κάποιον, τον αγαπώ τρυφερά και «αγάπη» σήμαινε ψυχική κλίση και συγγένεια. Είχαμε επίσης και το ρήμα «φιλέω/φιλώ» που σήμαινε περίπου ό,τι και το αγαπώ όχι όμως ό,τι και το ερώ.

Γέλια, κραυγές και άλλοι άναρθροι ήχοι

Μια από τις ιδιότητες που χαρακτηρίζουν το ανθρώπινο πλάσμα  και το αντιδιαστέλλουν από τα άλλα ζωντανά πλάσματα  είναι η ικανότητά του να διακρίνει στη ζωή αστείες καταστάσεις και να γελά μ’ αυτές. Φαίνεται ότι και κάποια άλλα ανώτερα θηλαστικά διαθέτουν αυτή την εγκεφαλική λειτουργία, πάντως ο άνθρωπος την έχει αναπτύξει στο έπακρο και μάλιστα την εκδηλώνει  ηχηρότατα γελώντας με διάφορους τρόπους, τρανταχτά, κακαριστά, σπαρταριστά, κοφτά, πλατιά, συγκρατημένα, πνιχτά, ύπουλα και υποχθόνια.

Σε ποιον ανήκει το σώμα μας;

Υπάρχει στη γλώσσα μας μια πολύ σαφής διάκριση ανάμεσα στο ζωντανό σώμα και το νεκρό, ειδικά όταν αναφερόμαστε σε ανθρώπους.

 Αλλά  και όταν αναφερόμαστε σε ζώα, η διάκριση αυτή υπάρχει σε πολλές περιπτώσεις. Λέμε παραδείγματος χάριν: «Βλέπω μια γάτα στον κήπο» και εννοούμε μια ζωντανή γάτα. Αλλιώς θα λέγαμε: «Βλέπω μια νεκρή γάτα στον κήπο». Η διάκριση αυτή χάνεται, όταν το νεκρό ζώο προορίζεται για τη διατροφή μας. Τότε μιλάμε για «κατσικάκια, αρνάκια, μοσχαράκια» κλπ και είναι ενδιαφέρον να σημειώσουμε εδώ ότι χρησιμοποιούμε τις ίδιες χαϊδευτικές λέξεις, όταν δείχνουμε στα παιδιά μας αυτά τα ζώα ζωντανά. Η γλώσσα μας δηλαδή υπακούοντας στις βαθύτερες σκέψεις μας αποφεύγει να μιλήσει για πτώματα ζώων, όταν πρόκειται να τα βάλουμε στο τραπέζι μας και να τα φάμε.

Η σκοτεινή θεότητα Φύση

Με αφορμή το τελευταίο άρθρο του Τάκη Αθανασόπουλου στους enet Διαλόγους, επανέρχομαι σε ένα θέμα που με είχε απασχολήσει και προ καιρού (πολιτισμός ή φύση;) παρατηρώντας το τώρα από μια νέα οπτική γωνία.

Ο πολιτισμός "διορθώνει" τη φύση

Πολιτισμός ή φύση;

Όταν τίθεται ένα παρόμοιο ερώτημα, η αυθόρμητη απάντηση που μας έρχεται στο νου είναι: «Μα ασφαλώς φύση!» Μετά, αφού σκεφτούμε λίγο περισσότερο, απαντάμε: «Φύση βεβαίως, αλλά και πολιτισμός που σέβεται τη φύση».

Αυτή η αυθόρμητη αγάπη που εκδηλώνουμε για τη φύση οφείλεται κυρίως στην πολύ λογική εκτίμηση ότι, αν καταστρέψουμε το φυσικό μας περιβάλλον, θα καταστραφούμε κι εμείς. Δεν ξέρω, αν συνεχίζαμε να κοπτόμαστε τόσο πολύ, στην υποθετική περίπτωση που καταφέρναμε να ζήσουμε  ανεξάρτητα από αυτήν μέσα σε ένα καθαρά τεχνητό περιβάλλον που θα μας εξασφάλιζε άνετη, υγιή και ευχάριστη διαβίωση.